كه شرك را از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نفى كرده در تفسير « و هو على دين قومه » مىگويد : مقصود او چنين بوده است كه او بر ميراث ابراهيم و اسماعيل بوده كه در ميان آن قوم رواج داشت نظير حج ، امور مربوط به نكاح و خريد و فروش ، اما نه شرك كه او هيچ گاه به خدا شرك نورزيد . « 1 » توضيح ديگرى نيز در اينجا مناسب است و آن اين كه كلمهء « دين » در كاربرد لغوى ، بسيار وسيع‌تر از چيزى است كه ما آن را عبارت از مجموعهء اعتقادات مذهبى و دينى مىدانيم . دين به معناى جزاء و حساب ( يوم الدين ) ، طاعت و پيروى و نيز « عادت و شأن » آمده است . چنان كه عرب مىگويد : « ما زال ذلك دينى و دَيْدَنى » « 2 » ؛ يعنى « هميشه عادت من چنين بوده است . » به نظر مىرسد كه عبارت « كان على دين قومه » به معناى آن است كه آن زمان هنوز زمان جاهليت بوده و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در امر حج و وقوف در عرفه همان روال و عادت پيش از اسلام را داشته است . بدين ترتيب عبارت مزبور در خصوص دين دارى به معناى بت پرستى نيست بلكه همانگونه كه در نقل ديگر جبير بن مطعم آمده صرفا اشاره به آن است كه آن زمانى كه من رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را ديدم ، هنوز عهد جاهلى بود . « 3 » در روايت ابن اسحاق نيز چنين است ، او سر آن دارد كه بگويد : در همان زمان جاهلى ، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از هر پليدى پاك بود . در غير اين صورت بايد گفت : ابن اسحاق در همان عبارتى كه مىخواهد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را از هر نوع عيبى مبرا كند ، بدترين پليدى را كه شرك است به او نسبت مىدهد . ابن اثير نيز در شرح جملهء مزبور ، همان سخن بيهقى را آورده و به دنبال آن ، دين ، در آن عبارت ، به معناى عادت گرفته است . « 4 » جز نقل ابن اسحاق حديث ديگرى نيز وجود دارد كه در اين ارتباط بايد مورد ارزيابى قرارگيرد . اين حديث را به نام حديث بَلدَحْ « 5 » مىشناسند . از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده كه

--> ( 1 ) . دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 2 ، ص 37 ( 2 ) . لسان العرب ، ج 4 ، صص 461 - 460 ، ذيل مورد : دين ( 3 ) . بايد پذيرفت مواردى نيز وجود دارد كه تعبير « على دين قومه » يعنى بر روال دين ( يعنى مذهب ) قوم خودش بوده است . اين دربارهء حمزه به كار رفته نك : بحارالانوار ، ج 18 ، ص 159 ؛ در اين صورت از اساس بايد نقل مورد نظر را به دليل وجود روايات معارض كه پس از اين خواهد آمد رد كرد . ( 4 ) . نك : لسان العرب ، ج 4 ، ص 462 ؛ متأسفانه آقاى زرياب جملهء « على دين قومه » را به معناى همان دين شرك گرفته است . ايشان گفته : اگر آن حضرت در ظاهر هم به دين قوم خود نبوده و احترام عقايدشان را نگاه نمىداشت به او لقب امين نمىدادند ( سيرهء رسول الله ، ص 100 ) ، ما قبلًا در بحثهاى دورهء جاهلى تأكيد كرديم كه قريش حساسيتى بر سر بت پرستى نداشت و در پيشنهادهاى خود به رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم حاضر بود يكسال خداى او را بپرستد . مىدانيم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم حتى در سه سال نخست بعثت نيز به دليل عدم تندى به بت پرستى ، هيچ حساسيتى را بر ضد خود بر نينگيخت . ( 5 ) . بلدح ، نام مكانى است در مسير مكه به سمت حديبيه .